Categorie: Nieuws

Wat bedoelen we eigenlijk met bodemkwaliteit? Er wordt veel geroepen over de bodem, waarbij de meningen sterk variëren. Gaat het nu goed of slecht met de bodemkwaliteit in Nederland? Gerard Ros, mede-initiatiefnemer van de Open bodemindex en het brein achter de OBI, legt uit waarom een eenduidige, integrale blik op de bodem nodig is en hoe de OBI daaraan bijdraagt.

De bodem staat volop in de belangstelling, en terecht. We vragen steeds meer van onze bodem: voedsel produceren, water opvangen, voedingsstoffen benutten, koolstof vastleggen en biodiversiteit bieden. Tegelijk groeit het aantal adviezen, analyses, indicatoren en methoden om iets te zeggen over de kwaliteit van de bodem en het beheer ervan. En daar zit een probleem: we praten veel over bodemkwaliteit en duurzaam bodembeheer, maar bedoelen daar niet altijd hetzelfde mee.

Eén duidelijke, integrale blik

Ik ben mede-initiatiefnemer van de Open bodemindex (OBI), een open source methode om bodemkwaliteit meetbaar te maken. Sinds 2019 zet ik me samen met onderzoekers, de partners van de Stichting Open bodemindex, adviseurs, boeren en andere partijen uit de agrarische sector in voor een eenduidige, integrale kijk op bodemkwaliteit, met een positieve insteek: hoe waarderen we goed bodembeheer?

Een integrale blik is daarbij essentieel. Als je één bodemeigenschap of één meetmethode uitroept tot dé maatstaf, doe je de bodem tekort. Een bodem is een samenhangend systeem, waarin chemische, fysische en biologische processen elkaar voortdurend beïnvloeden. Daarnaast draagt de bodem bij aan meerdere doelen zoals gewasproductie, waterkwaliteit, klimaat en biodiversiteit, en niet alles kan overal.

Wat OBI doet

De OBI is vanuit die gedachte ontwikkeld. Niet om de complexiteit van de bodem te ontkennen, maar om die juist inzichtelijk, meetbaar en stuurbaar te maken. De OBI brengt verschillende bodemfuncties zowel afzonderlijk in beeld als gecombineerd tot één beoordeling, met een duidelijk handelingsperspectief. Elke bodem krijgt een rapportcijfer, zowel per functie als in totaal. Zo zie je in één oogopslag welke functie meer aandacht behoeft, bijvoorbeeld voor gewasgroei, waterberging of koolstofopslag. Daardoor ontstaat een gemeenschappelijke taal, waarin boeren, adviseurs, onderzoekers, bedrijfsleven en overheid samen over dezelfde bodemkwaliteit kunnen praten.

Waarom dit nu urgent is

Die gezamenlijke taal is hard nodig. Zonder standaardisatie zijn metingen moeilijk te vergelijken, beoordelen partijen dezelfde bodem verschillend en is het lastig om aan te tonen wat bodembeheer oplevert. Met een gedeeld begrippenkader ontstaat juist ruimte voor onderbouwde keuzes, gerichte maatregelen en het belonen van echte verbetering. Het maakt het bovendien mogelijk om op verschillende (maatschappelijke) doelen in samenhang te sturen.

Een gezonde bodem begint dus niet alleen met beter meten, maar ook met elkaar begrijpen. Een eenduidige bodemtaal is geen doel op zich, maar de basis om kennis om te zetten in actie en bodembeheer echt toekomstbestendig te maken.

“We moeten durven beginnen met anders omgaan met de bodem”

De bodem speelt een belangrijke rol in het watersysteem en de drinkwaterbronnen bij Vitens. Toch krijgt die niet altijd de aandacht die nodig is. Volgens Rik Thijssen moet dat anders. Rik is bestuurslid van de stichting Open Bodemindex (OBI) en adviseur van de directie bij drinkwaterbedrijf  Vitens. Vitens is al vanaf het begin betrokken bij de ontwikkeling van OBI.

“Bodem en drinkwater zijn sterk met elkaar verbonden”

“In de grondwater-beschermingsgebieden en daarbuiten wordt de bodem voor het grootste deel beheerd door boeren. Ook het grondgebruik en de kwaliteit van deze landbouwbodems is onlosmakelijk verbonden met de drinkwatervoorziening. Vitens heeft er belang bij dat ook hier de kwaliteit van de bodem optimaal is. Maar, ondanks grote inspanningen van boeren in de afgelopen decennia, zien we dat de kwaliteit van landbouwbodems onder druk staat. Ook wettelijk verplichte waterkwaliteitsdoelen worden op verschillende plekken mede door invloeden vanuit de landbouw nog niet gehaald. Daarover maken wij ons zorgen. Klimaatverandering maakt daarbovenop vraagstukken rond waterbeschikbaarheid steeds actueler”, vertelt Rik. “Dat is zorgelijk, want we zijn allemaal afhankelijk van schoon drinkwater.” Vitens beschermt daarom ook de gebieden waar grondwater wordt gewonnen om de drinkwatervoorziening ook voor de toekomst veilig te stellen. “Rond onze bronnen ligt vaak landbouwgrond en industrie. Daarom werken we ook nauw samen met boeren en bedrijven om de bodem en het grondwater schoon en gezond te houden voor nu en in de toekomst.”

“OBI helpt om de bodem beter te begrijpen en grip te houden op de kwaliteit ervan”

Vitens wil de Open Bodem Index gebruiken om de bodemkwaliteit beter te monitoren. “De OBI-score geeft ons inzicht in hoe het met de bodem gaat. In gebieden waar we eigenaar van zijn willen we hiermee werken aan verbetering van de bodemgezondheid.” Samen met boeren start Vitens pilots om de bodemkwaliteit te meten en te volgen met behulp van OBI. Ook rond bron- en wingebieden wil Vitens de bodemkwaliteit beter in beeld brengen. “Als we weten hoe gezond de bodem is, kunnen we ook beter zorgen voor het grondwater.”

“Begin vandaag met beter bodembeheer”

Volgens Rik is het belangrijk om nu in actie te komen. “De bodem wordt nog steeds beïnvloed door activiteiten uit het verleden. Het duurt vaak lang voordat je de effecten ziet. Maar het is nooit te laat om te verbeteren.” Door bijvoorbeeld minder kunstmest en bestrijdingsmiddelen te gebruiken en andere gewassen te telen, kan de bodemkwaliteit al verbeteren. “De eerste stap is eigenlijk heel simpel: meten en monitoren hoe de bodem zich ontwikkelt, met als doel gezamenlijk die verbetering in gang te zetten.” Meten geeft inzicht. En met die kennis kun je samen werken aan een gezondere bodem”, besluit Rik.

Jan Arie Koorevaar, die drie jaar lang als directeur onze stichting daadkrachtig bestuurde, heeft ons onlangs verlaten en zet zich nu in als Tweede Kamerlid, waarbij hij in het bijzonder aandacht besteedt aan landbouw, een gezonde bodem, schoon grondwater en natuur. We wensen Jan Arie heel veel succes in deze functie!

Gelukkig hebben we een waardige opvolger gevonden in Mijke Horneman. Mijke is al ruim 20 jaar werkzaam in de agri- en foodsector op het gebied van innovatie, data en verduurzaming. Ze adviseerde vele verschillende organisaties. Ook met de OBI is zij goed bekend. Enkele jaren geleden, bij de start van de OBI, was zij al bij ons betrokken als strategisch adviseur. Mijke heeft de OBI al die jaren vanaf de zijlijn gevolgd.

Ze stelt zichzelf graag even voor. “Ik kijk er met veel enthousiasme naar uit om voor de OBI aan de slag te gaan. Alles begint bij de bodem: ons voedsel, schoon water, een gezonde leefomgeving en ook het verdienmodel van de agrarisch ondernemer. Het rekenhart van de OBI combineert slim een schat aan bodeminformatie tot kennis en inzichten die erg waardevol en uniek zijn voor grondeigenaren en -gebruikers. Waar iedereen wel weet dat een goede bodem van levensbelang is, kan het daadwerkelijke inzicht in de status en het potentieel voor verbetering nog verder worden versterkt. Daarom vind ik het fantastisch dat ik nu uit mijn rol van adviseur kan stappen en als ‘eigenaar’ van de OBI de kar mag trekken.”

In haar functie als directeur ziet ze veel in samenwerking met andere partijen. “De versnippering van initiatieven maakt het voor de eindgebruiker soms lastig om door de bomen het bos te zien. Bovendien is actie gewenst. De diverse uitdagingen op de terreinen van landbouw, voedselproductie, klimaat en natuur vragen om te handelen. De bodem kan daarin een sleutelrol vervullen, en we kunnen daarin samen nog veel bereiken.”

Opgegroeid in een nieuwbouwwijk heeft Mijke desondanks veel affiniteit met het platteland. Haar liefde voor paarden, het buiten zijn en de natuur bracht haar al op jonge leeftijd op boerenerven en in het landelijk gebied. Na een studie in Wageningen en ervaringen van boerenkeukentafels tot boardrooms, in Nederland én wereldwijd, is die drive alleen maar gegroeid. “Ik hoop dat we als Open bodemindex een bijdrage kunnen leveren aan hoe we gezamenlijk nog beter voor onze bodem kunnen zorgen. En samen kunnen werken aan een toekomstbestendige bodem door het inzicht in de bodem te vergroten met nieuwe tools en technieken. Het moment is nu: de vraag naar oplossingen is groot. Laten we de bodem de positie geven die hij verdient!”

In september ging met een kick-off meeting het project OBI Impact van start. Daarvoor is een samenwerkingsverband opgezet, bestaande uit vertegenwoordigers van stichting OBI, NMI, WUR Earth Informatics, Agro Innovatiecentrum De Marke, PPP-Agro Advies en Maatschap Onnes.

Met OBI Impact ontwikkelt de Open bodemindex door tot een praktischer en breder inzetbaar instrument. Het project verbindt het uitgebreide wetenschappelijke rekenhart met een vernieuwde applicatie die perceelgerichte adviezen en benchmarks biedt voor boeren en adviseurs. OBI Impact draagt op deze manier bij aan één gedeelde taal voor bodemkwaliteit, duurzaam bodembeheer, en bodem ecosysteemdiensten zoals water, koolstof en biodiversiteit.

OBI Impact richt zich op:

1. verbreding van OBI met ecosysteemdiensten naast gewasproductie, op basis van BLN-rekenregels;
2. makkelijke koppelingen met advies-, certificerings- en beloningsmodules om toepassing en impact te vergroten;
3. verdere standaardisatie in de sector via uitbreiding van datakoppelingen en het stroomlijnen van datastromen rond bodemkwaliteit.

OBI Impact wordt medegefinancierd door de Europese Unie.